Sterren & planeten

Tijdens een heldere nacht kan je aan de hemel vaak heel wat meer zien dan 'de sterren' alleen. Ook 'leken' kunnen Venus en Mars tussen de sterren herkennen, de stofwolken in de Melkweg zien, hun eigen sterrenbeeld vinden en nog meer. Hier volgt wat 'doe-het-zelf astronomie': veel zien, weinig theorie. De met * gemerkte woorden worden elders in deze tekst besproken.

Sterren zijn de meest voorkomende objecten aan de nachtelijke hemel. De zon is ook een ster, maar omdat ze zo dichtbij ons staat, zien we haar als een bol en geeft ze zoveel (dag)licht. Alle andere sterren staan zo veel verder weg van ons, dat je ze slechts als stipjes ziet, ondanks dat ze in werkelijkheid stukken groter kunnen zijn dan de zon. Sterren kun je zien flikkeren. Dit komt door onregelmatigheden in de lucht en het helpt je een ster van andere objecten te onderscheiden.
Sterren kunnen sterk verschillen in kleur. Het meest sprekende voorbeeld zijn de twee helderste sterren van Orion* (winter) maar ook in Cassiopeia* en de Grote Beer* zijn duidelijk kleurverschillen te zien. Het kleurverschil komt vooral door het verschil in temperatuur van de ster, denk maar aan 'roodgloeiend' en 'witheet'.
De sterren hebben ook verschillende helderheid. Een zeer heldere ster is Wega*. De helderheid wordt bepaald door de afstand van de ster en door zijn 'eigen lichtkracht'. De zon heeft maar een matige lichtkracht, maar ze staat erg dichtbij!
Vele sterren zijn gegroepeerd. Enerzijds kan dat een kunstmatige groepering zijn, zoals de sterrenbeelden. Vroeger zagen mensen in groepjes sterren het patroon van dieren, goden en andere figuren, zoals de Grote Beer*, Orion* en Horloge (zuidelijk halfrond). Hier hangen interessante verhalen mee samen! Anderzijds is een aantal sterren natuurlijk gegroepeerd. In een sterhoop kunnen tientallen sterren bijelkaar zitten zoals in de Pleiaden* of vele duizenden. Er zijn ook stelsels van sterren waar er miljoenen bijelkaar zitten. Wijzelf zitten in zo'n stelsels. Het stelsels heet de Melkweg* en is goed te zien. Een ander stelsels is de Andromedanevel*, het lijkt erg op ons stelsel, maar we zien het op grote afstand (met een verrekijker) als een een spiraal. Een dubbelster is een set van twee sterren die om elkaar heen draaien. De helderste ster van de Grote Beer* ('rechtsboven' in de 'steelpan') is een dubbelster, maar dat kan je met het blote oog niet zien.

Vallende sterren zie je als felle, lichtgevende punten die razend snel bewegen en meestal binnen een seconde uitgedoofd zijn. Het zijn stukjes ijs of ander materiaal die met zo'n snelheid onze atmosfeer binnenvallen, dat de lucht eromheen opgloeit. Dit geeft het licht dat je ziet. Soms zie je zelfs een spoor van nagloeiende lucht en verbrandingsresten. Er zijn bepaalde tijden dat je veel vallende sterren kan zien, bijvoorbeeld jaarlijks rond 10 augustus (ongeveer 1 per minuut).

Planeten zijn objecten net als onze aarde. Ze geven zelf geen licht maar zijn zichtbaar doordat de zon er op schijnt. Venus, Mars en Jupiter zijn vaak duidelijk te herkennen: ze flikkeren niet, kunnen erg helder zijn en volgen ruwweg dezelfde baan als de zon overdag. Venus staat altijd dichtbij de zon en wordt daarom de ochtend/avond'ster' (eigenlijk: -planeet) genoemd. Zij kan zeer helder zijn: vaak wordt eerst aan een het landingslicht van een vliegtuig gedacht! Met een verrekijker kan je meestal de sikkelvorm zien. Jupiter kan ook zeer helder zijn, maar kan ook verweg van de zon staan. Met een verrekijker zie je Jupiter altijd helemaal rond en kan je vier van de twaalf maantjes als stipjes er omheen zien. Mars is ook helder maar onderscheid zich van de andere planeten door zijn onmiskenbaar rode kleur. De andere planeten zijn moeilijker of niet met het blote oog vindbaar of zichtbaar. Alle planeten - ook de Aarde - draaien om de zon, Venus binnen ons, Mars en Jupiter buiten ons.

Satelieten en vliegtuigen zie je ook vaak 'voorbij komen'. Ze horen eigenlijk niet bij de astronomie maar het is interessant ze te kunnen onderscheiden van andere objecten. Er vliegen heel wat satelieten rond, voornamelijk voor communicatie en weersvoorspelling. Je ziet het op hun behuizing of zonnepanelen gereflecteerde zonlicht als een wit puntje dat niet flikkert. Ze bewegen regelmatig en vlot over de hemel, vaak komen ze of verdwijnen ze na enkele seconden ineens. Dat komt doordat ze dan uit of in de schaduw van de aarde terecht komen. Vliegtuigen bewegen meestal minder snel, altijd zijn de flitslichten te zien, soms zelfs het rode en groene. Het geluid van een vliegtuig hoor je vaak niet of pas later.

De Melkweg is het sterrenstelsel waar wij in zitten. Je ziet het aan de hemel als een brede, zwak lichtende band met een wolk-achtige onregelmatigheid. Naar schatting bestaat het uit 100 miljard sterren. De meeste ervan staan zo verweg dat je ze niet afzonderlijk kan zien, vandaar het wolk-achtige uiterlijk. Je ziet ook donkere plekken in de Melkweg. Dit zijn reusachtige gas- en stofwolken die het licht van de sterren absorberen.

Kometen komen niet zo vaak voor. Een heel bekende is de komeet van Halley. Deze was in 1986 goed zichtbaar als een heldere stip aan de hemel met een 'staart' eraan. Een komeet is een stuk ijs of ander materiaal dat om de zon draait in een ovale baan. Hierdoor is de komeet soms heel dichtbij de zon en kan hij opwarmen. De komeet kan dan materiaal verliezen en zo een staart vormen die door de zon verlicht wordt.

De Grote Beer kennen de meeste mensen wel. Het is de 'steelpan' aan de hemel. Vlak naast Mizar, de ster waar de steel van de pan een lichte knik maakt, staat Alcor. Deze ster is met het blote oog te zien maar slecht moeilijk en werd daarom door de Indianen gebruikt als test of een krijger wel goede ogen had. Een verhaal vertelt dat Alcor uit de Pleiaden* gevlucht was uit angst voor de Stier, het sterrenbeeld er vlakbij.
De Grote Beer is in Nederland altijd te zien als het donker en helder is.

De Poolster Als je denkbeeldig de 'voorkant' van de steelpan van de Grote Beer* vijf keer naar 'boven toe verlengt' (ten opzichte van de steelpan zoals je 'm op het fornuis zou zetten), kom je uit bij de Poolster. Deze staat altijd in het noorden, de rest van de 'hemelbol' draait er omheen. Hierom kan je met deze ster het noorden en de breedtegraad waarop je je bevindt bepalen. De Poolster was de eerste pijler in de astronavigatie.

De Kleine Beer is een kleinere steelpan die 'onderste-boven' 'boven' de Grote Beer* staat. De Poolster* vormt het uiteinde van de staart/steel. Om de Kleine Beer heen kronkelt de Draak.

Cassiopeia is gemakkelijk te herkennen als de W aan de hemel en is in Nederland altijd te zien als het donker en helder is. Trek je de denkbeeldige lijn vanuit de Grote Beer* via de Poolster* met een lichte knik rechtsom eens zo lang door, dan kom je uit bij Cassiopeia. De kleuren van de sterren er in zijn van links naar rechts: blauw, wit, geel, oranje, groen. Enkele kleuren hiervan zijn duidelijk te zien.

De Zwaan Een stuk 'rechts' van Cassiopeia*, in de Melkweg*, vind je de heldere ster Deneb in dit sterrenbeeld, dat herkenbaar is als een groot kruis.

De Andromeda Nevel zie je als een wolk-achtige spiraal. Het is niet erg lichtsterk, dus niet gemakkelijk te vinden. Als je de denkbeeldige lijn van de Poolster* via Cassiopeia* half zo lang doortrekt kom je uit bij de Andromeda Nevel. Het is een spiraalvormig sterrenstelsel, het dichtstbij staande sterrenstelsel buiten het onze.

Cepheus Als je de 'rechterkant' van de W van Cassiopeia* vijf keer 'naar rechtsboven toe verlengt', vind je de heldere ster Alderamin in dit sterrenbeeld.

Perseus vind je in de Melkweg*, 'links' van Cassiopeia*, rechts van Voerman*. Het is een niet erg duidelijk sterrenbeeld.

Voerman is een duidelijk sterrenbeeld: het is vrij groot en (onregelmatig) vijfhoekig en staat in de Melkweg*, 'links' van Cassiopeia* maar verder dan Perseus*. De helderste ster van Voerman is Capella.

Tweelingen is een sterrenbeeld uit de Dierenriem (astrologie). Het is een langwerpig sterrenbeeld dat in de Melkweg* staat, 'links' van Cassiopeia* maar nog verder dan Perseus* en Voerman*. Herkenbaar zijn de twee heldere sterren Castor en Pollux.

Orion is de koning van de wintersterrenbeelden. Tussen Voerman* en Tweelingen* maar lager aan de horizon staat hij, de grote krijger, herkenbaar aan zijn gordel (drie sterren op een rij) waaraan zijn zwaard (paar sterretjes en nevel eronder) hangt. De sterren Betelgeuze (links) en Bellatrix (rechts) vormen zijn brede schouders, Siaph (links) en Rigel (rechts) zijn z'n voeten. Het kleurverschil tussen de helderste sterren Betelgeuze en Rigel is goed te zien.

Wega is voor Nederlanders de een-na-helderste ster. Ze staat vlak 'rechts-onder' het kruis van Zwaan* en maakt deel uit van het sterrenbeeld Lier.

Sirius staat 'links-onder' Orion* en is niet te missen: het is de herlderste ster. Voor de oude Egyptenaren kondigde de komst van Sirius het overstromen van de Nijl aan. Sirius is een 'witte dwerg': de massa er van is evengroot als die van de zon terwijl de doorsnede driehonderd keer zo klein is!

De Pleiaden zijn soms moeilijk te vinden. Het is het groepje sterren iets verder dan Perseus*, gezien vanuit de Poolster*. Het wordt ook wel het Zevengesternte genoemd. Met het blote oog zie je echter slechts zes sterren. Het verhaal gaat dat de zevende ster, genaamd Alcor, gevlucht is. Zie hiervoor verder bij de Grote Beer*. Met een verrekijker zie je veel meer sterren.

Gemaakt voor en door ZIZO, september 2001